Dikur një nga qytetet më të rëndësishme të brigjeve të Adriatikut, Apollonia sot qëndron e heshtur, mes kodrave të mbuluara me ullinj pranë Fierit. Por kjo heshtje është mashtruese — sepse nën rrënojat e saj të rrethuara nga bari, fshihet një qytet që ka formuar mendje, ka prerë monedha dhe ka rritur perandorë.
E themeluar nga kolonë grekë nga Korinthi në shekullin e VI para erës sonë dhe e quajtur në nder të Apollonit, Apollonia lulëzoi falë pozicionit të saj strategjik pranë lumit Aoos. Në kulmin e saj, qyteti kishte rreth 60,000 banorë dhe u bë një qendër kulturore dhe arsimore. Madje edhe Oktavian Augusti, perandori i ardhshëm i Romës, studioi retorikë këtu përpara se të merrte pushtetin.
Vizitorët e sotëm ecin nëpër kohë: Buleuterioni (ndërtesa e këshillit qytetar), rrugët me kolona të shembura, një odeon romak dhe rrënojat mbresëlënëse të një tempulli të shekullit III. Muzeu Arkeologjik i Apollonisë, i vendosur në ambientet e ish-manastirit të Shën Mërisë, ofron qetësi dhe kontekst — duke bashkuar arkitekturën bizantine me objektet e botës klasike.
Por magjia e Apollonisë qëndron në madhështinë e saj të harruar. Ndryshe nga parqet arkeologjike më të kuruara, Apollonia të fton në një eksplorim të qetë dhe personal. Lule të egra çelin mes blloqeve të mermerit, dhe herë pas here, ndonjë breshkë e ngadaltë kalon rrugicave të lashta. Këtu, natyra dhe antikiteti ndajnë të njëjtin truall, në harmoni.
Por kjo ndjesi e përjetësisë është edhe tregues i neglizhencës. Infrastruktura është minimale, informacioni për vizitorët thuajse mungon, dhe pjesë të tëra të qytetit të lashtë mbeten të paeksploruara. Apollonia meriton më shumë — jo si një atraksion turistik, por si një arkiv kombëtar i kujtesës.
Investimi nuk duhet të jetë vetëm në restaurimin fizik të strukturave antike, por në aktivizimin e vendit si hapësirë mësimore dhe komunitare. Shtigje të kuruara për vizitorë, kampe arkeologjike për të rinjtë, sinjalistikë moderne dhe akses për persona me aftësi të kufizuara mund të i japin jetë të re këtij qyteti të fjetur. Me kujdesin e duhur, Apollonia mund të bëhet sërish një qendër mendimi — jo për perandorë, por për breza të rinj shqiptarësh që duan të njohin trashëgiminë e tyre.