Në një kënd të gjelbër dhe të lagësht të Shqipërisë së jugut, atje ku toka i afrohet kufirit me Greqinë dhe liqeni përqafon pyllin, shtrihet Butrinti— njësajt i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-sdhe një nga peizazhet arkeologjike më të jashtëzakonshme të Ballkanit. Këtu, historia nuk ecën në vijë të drejtë. Ajo rrotullohet.
E themeluar nga kolonë grekë në shekullin e VII para erës sonë, Butrinti u zhvillua nëpër një sërë qytetërimesh: grekë, romakë, bizantinë, venedikas dhe osmanë. Gjatë më shumë se dy mijë vjetëve, secila periudhë ndërtoi mbi të mëparshmen — duke lënë pas një mozaik të ndërlikuararkitekture, besimi dhe pushteti.
Teatri i gdhendur në shpat të kodrës vazhdon të mirëpresë shfaqje edhe sot. Pagëzoren romake, me strukturën e saj të rrallë rrethore dhe mozaikët shumëngjyrësh, e shoqëron ende një qetësi rituale. Porta e Luanit, e gdhendur me relievin e një luani që kafshon një dem, flet për besimet e lashta mbrojtëse. Një kullë venedikasengrihet përballë një xhami osmane— dy epoka, një horizont.
Por Butrinti nuk është thjesht një vend arkeologjik — ai është një përvojë shqisash. Cikadat këndojnë në verë, ajri mbushet me kripën e liqenit, dhe shtigjet e mbuluara me hije të rrethuara nga pemë platani të bëjnë të ndihesh sikur po ecën përmes vetë kujtesës.
Në vitet e fundit, Butrinti ka marrë vëmendje në rritje dhe disa investime. Porbalancimi mes ruajtjes dhe turizmit mbetet delikat. Dendësia sezonale e vizitorëve, aksesueshmëria e kufizuar për personat me aftësi të kufizuara dhe mungesa e programeve edukative të thelluara janë sfida të vazhdueshme.
Investimi në sisteme të menaxhimit të vizitorëve, teknologji udhëzuese shumëgjuhëshe, dhe programe për nxënës e komunitete lokale mund ta kthejnë Butrintin në një model të kujdesit të qëndrueshëm për trashëgiminë. Ai nuk është thjesht një rrënojë e rëndësishme. Është një palimpsest— një dorëshkrim i mbishkruar nga shekuj që jetojnë ende në gurë, në rrëfime, në ujë.
Butrinti na mëson se trashëgimia nuk është një histori e vetme. Është bashkëjetesë e shumë rrëfimeve. Dhe nëse e trajtojmë me kujdes, ky vend mund të jetë më shumë se një monument — mund të bëhet një model për të ardhmen.