E ngritur mbi një kodër të ashpër shkëmbore, në udhëkryqin e tre lumenjve, Kalaja e Rozafës ka qëndruar roje mbi Shkodër për më shumë se dy mijë vjet. Më shumë se një fortesë, ajo është një rrëfim i ngjizur në gur, një vend ku legjenda, kujtesa dhe historia ndërthuren — një dëshmi e gjallë e qëndresës dhe thellësisë shqiptare.
Gjurmët e parë të saj i takojnë ilirëve, fiset e lashta që për herë të parë e fortifikuan këtë majë strategjike në shekullin e III para Krishtit. Më vonë erdhën romakët, të cilët e zgjeruan, e pasuan bizantinët, venedikasit e më pas osmanët — secili la shenjën e vet mbi muret e saj. Nga kreshta e kalasë, pamja shpaloset si një hartë e hapur: Buna, Drini dhe Kiri rrjedhin poshtë si damarët e një trupi të lashtë, që dikur ushqeu perandori.
Por ajo që i jep Rozafës përjetësi nuk janë vetëm gurët e saj, as pamja mbresëlënëse. Është rrëfimi.
Thuhet se tre vëllezër ndërtuan kalanë, por çdo natë, ajo që ngrinin ditën rrëzohej në të gdhirë. Një plak i urtë u tha se muret do të qëndronin vetëm nëse flijohej njëra prej grave të tyre. U betuan të tre të mos u tregonin, por vetëm më i vogli e mbajti fjalën. Kur Rozafa, gruaja e tij, mbërriti me foshnjën në krah, ajo e pranoi fatin — me një lutje të vetme: t’i lihej i lirë syri i djathtë që të shihte birin, dora që ta përkëdhelte, gjiri që ta ushqente dhe këmba që të tundte djepin. Thuhet se gjurmët e bardha që rrjedhin nëpër mure janë ende qumështi i saj.
Kjo nuk është vetëm një legjendë. Është pasqyrë e heshtur e sakrificave që përshkojnë ndër shekuj jetën shqiptare. Rozafa nuk është thjesht grua e mbyllur në mur — ajo është kujtimi i çdo njeriu që ka flijuar një pjesë të vetes që diçka më e madhe të jetojë.
Sot, teksa ecën nëpër kalanë, dëgjon jehonën e kohëve të shkuara: një çisternë venedikase, baraka osmane, një kishë e kthyer në muze. Fëmijët vrapojnë nën harqet e vjetra, ndërsa të moshuarit ndalen për një çast, për ta parë sërish qytetin që e mbajnë në zemër.
Rozafa nuk është thjesht një gur mbi histori — ajo është frymëzim që ende lëviz. Në një vend që ende ndërton rrëfimin e vet kulturor pas një kohe të gjatë heshtjeje, Rozafa na kujton se trashëgimia nuk është vetëm rrënojë. Është rrënjë.
Megjithatë, potenciali i saj si hapësirë kulturore dhe edukative mbetet në hije. Shtegu drejt kalasë është i vështirë për shumëkënd — veçanërisht për të moshuar apo persona me aftësi të kufizuara. Një rrugë me teleferik të menduar me kujdes, ose një linjë transporti e përhershme, do ta bënte këtë trashëgimi të qasshme për më shumë njerëz, pa cënuar autenticitetin e saj. Panele ndriçuese, tregime të ndërthurura me teknologji, hapësira për fëmijë dhe të rinj — do ta shndërronin kalanë nga një dëshmi e heshtur, në një klasë të hapur që mirëpret jo vetëm vizitorë, por edhe brezat që duan të njohin rrënjët e tyre.